Karabasan Bilimsel Olarak Nedir? Bir Gecenin İçinden Doğan Gerçek
“O an hareket edemedim. Bağırmak istedim, sesim çıkmadı. Göğsümde görünmeyen bir ağırlık, sanki beni ezerek içimdeki korkuyu besliyordu.”
Her şey bir sonbahar gecesi başladı. Murat, uzun ve stresli bir iş gününün ardından yatağına uzandığında tek istediği birkaç saatlik huzurlu bir uykuydu. Fakat o gece, uykunun huzur değil dehşet getirdiğini anlaması uzun sürmeyecekti. Bu yazıda sana bir hikâye anlatacağım: korkunun, bilimin ve insan ruhunun iç içe geçtiği bir hikâye. Çünkü “karabasan” dediğimiz şey, aslında masallardan çok daha gerçek ve çok daha anlaşılabilir bir olgu.
Bir Gecenin Hikâyesi: Murat ve Elif
Murat, analitik düşünen, sorunlara çözüm aramayı seven bir mühendis. Eşi Elif ise insanları anlamaya, hisleri çözmeye çalışan empatik bir psikolog. Bir gece Murat, uyku ile uyanıklık arasında tuhaf bir şey yaşadı. Gözlerini açtığında odasının içinde olduğunu fark etti ama vücudu kıpırdamıyordu. Nefes almak zor, konuşmak imkânsızdı. Göğsüne oturmuş karanlık bir siluet vardı sanki. Dakikalar gibi gelen saniyeler boyunca kıpırdayamadan, korkuyla bekledi. Ardından bir anda serbest kaldı. Uyanmıştı… ya da gerçekten hiç uyanmamış mıydı?
Sabah olduğunda Elif’e anlattı. “Karabasan çöktü bana,” dedi, “nefes alamadım.” Elif ise gülümsedi: “Belki de o kadar da mistik değildir. Gel sana bilim ne diyor, birlikte bakalım.”
Karabasan: Bilimsel Adıyla Uyku Felci
Bilim dünyasında “karabasan” olarak bilinen olgunun adı uyku felcidir (sleep paralysis). Uyku felci, kişinin uykuya dalarken veya uyanırken bilinci açık olduğu halde kaslarını hareket ettirememesi durumudur. Genellikle birkaç saniyeden birkaç dakikaya kadar sürebilir. Bu sırada kişi, çevresini algılar ama konuşamaz, kıpırdayamaz. Göğsünde baskı hissi, boğulma hissi ve bazen halüsinasyonlar (odada bir varlık görmek, ses duymak) yaşanır.
Bu olayın temel nedeni, REM uykusu adı verilen uyku evresinde vücudun doğal olarak kaslarının felç hâline gelmesidir. Bu felç, rüya sırasında bedensel hareketleri engellemek için vardır. Ancak bazen beyin uyanırken beden bu felçten çıkamaz ve kişi “uyanık ama hareketsiz” kalır. İşte halk arasında “karabasan” denilen şey tam olarak budur.
Neden Olur? Bilim Bize Ne Söylüyor?
Elif’in açıklamasıyla Murat şaşkındı. “Yani hepsi beynimin işi miydi?” diye sordu. Elif başını salladı. “Evet, ama bu çok yaygın. İnsanların yaklaşık %8’i hayatında en az bir kez uyku felci yaşar. Stres, düzensiz uyku, ani uyku değişiklikleri, sırtüstü uyuma gibi faktörler riski artırır.”
Bilimsel olarak uyku felcinin en yaygın nedenleri:
Stres ve anksiyete: Zihinsel gerginlik REM geçişlerini bozabilir.
Düzensiz uyku programı: Uyku–uyanıklık döngüsündeki ani değişiklikler uyku fazlarını karıştırır.
Sırtüstü yatmak: Bu pozisyon solunumu zorlaştırarak felç riskini artırabilir.
Genetik yatkınlık: Ailede uyku bozukluğu öyküsü varsa risk artar.
Korkudan Anlayışa: Karabasanı Yenmenin Yolu
Elif’in empatik yaklaşımı Murat’ın korkusunu hafifletti. “Bedenin seni korumaya çalışıyordu,” dedi. “Korktuğun şey seni öldürmeye çalışan bir varlık değil, seni rüya hareketlerinden koruyan doğal bir mekanizma.” Murat, bu olayı bir kabus olarak değil, vücudunun olağanüstü bir işlevi olarak görmeye başladı. Artık gece uykularından korkmuyordu.
Çözüm yolları da vardı:
Düzenli uyku rutini oluşturmak
Stresi azaltmak için meditasyon veya nefes egzersizleri yapmak
Yan yatarak uyumayı tercih etmek
Uyku hijyenine dikkat etmek (karanlık, sessiz, serin bir oda gibi)
Sonuç: Karanlığın İçinde Bile Bilimin Işığı Var
Karabasan, mitlerle süslenmiş ürkütücü bir kelime olabilir ama ardında yatan şey tamamen biyolojiktir. Tıpkı Murat ve Elif’in hikâyesinde olduğu gibi, korku bilgiyle yer değiştirir. Karanlıkta gölgeler görebiliriz, ama bilim bize o gölgelerin sadece beynimizin bir oyunu olduğunu gösterir.
Peki ya sen? Hiç karabasan yaşadın mı? O an ne hissettin ve nasıl başa çıktın? Belki de şimdi, bu deneyimi yeniden düşünmenin ve kendi hikâyeni paylaşmanın tam zamanıdır…