Türkiye’nin En Doğusunda Hangi İl Var? Sınırların Ötesinde Bir Toplumsal Portre
Bir araştırmacı olarak her zaman toplumsal yapının görünmeyen dokusuna bakmaya çalışırım. İnsanlar, coğrafyanın sessiz bir parçası gibi görünse de aslında mekân, kimliği ve davranış biçimlerini şekillendirir. Türkiye’nin en doğusunda yer alan Iğdır, yalnızca bir sınır kenti değil, aynı zamanda toplumsal normların, geleneklerin ve değişimin kesişim noktasında duran bir laboratuvar gibidir. Bu yazı, Iğdır’ı bir harita üzerindeki “uç nokta” olarak değil, toplumsal yapıların derin bir aynası olarak okumayı amaçlıyor.
Doğunun Ucu: Iğdır ve Kültürel Çok Katmanlılık
Türkiye’nin en doğusundaki Iğdır, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran’la komşu konumu sayesinde kültürel etkileşimin yoğun yaşandığı bir bölgedir. Burada diller, inançlar ve gelenekler iç içe geçmiş bir mozaik oluşturur. Bu coğrafyada her ev, sınırın ötesindeki bir hikâyeye dokunur.
Toplumsal yapının bu çok katmanlı doğası, “aidiyet” kavramını da yeniden tanımlar. Iğdır’da yaşayan bir kadın için aidiyet, yalnızca bir coğrafyaya değil, bir topluluğa, bir ritüele, bir geçmişe duyulan bağlılıktır. Erkekler ise genellikle yapısal işlevler aracılığıyla bu bağlılığı temsil eder: toprağı ekip biçmek, sınırı korumak, geçimi sağlamak. Kadınlar ise ilişkisel bağlarla toplumu bir arada tutar — aile içi dayanışma, komşuluk ilişkileri, kültürel aktarım bu bağın görünür örnekleridir.
Toplumsal Normlar ve Cinsiyet Rolleri: Doğu’nun Sessiz Dengesi
Doğu illerinde toplumsal normlar genellikle geleneksel cinsiyet rolleri üzerinden tanımlanır. Erkek, kamusal alanın hâkimi olarak görülürken; kadın, özel alanın düzenleyicisi olarak konumlandırılır. Bu ayrım, modernleşmenin etkisiyle çözülmeye başlamış olsa da Iğdır gibi sınır bölgelerinde hâlâ güçlü biçimde hissedilir.
Erkeklerin toplumsal işlevleri genellikle üretim, güvenlik ve temsil üzerine kuruludur. Iğdır’da bir erkek, ailesinin onurunu ve ekonomik gücünü korumakla yükümlüdür. Bu durum, erkek kimliğini “yapısal” bir rol haline getirir. Kadınların dünyası ise ilişkisel bir düzende işler: akrabalık bağları, dayanışma ağları ve kültürel ritüeller aracılığıyla toplumun duygusal dokusunu örerler.
Bir kadının komşusuna yaptığı bir yardım, düğünde söylediği bir ağıt ya da çocuklarına anlattığı halk hikâyeleri, toplumsal hafızayı diri tutar. Bu nedenle, Doğu’daki kadınlar çoğu zaman “toplumun vicdanı” olarak görülür.
Kültürel Pratikler Üzerinden Toplumsal Kimlik
Iğdır’da gündelik yaşam, kültürel pratiklerle örülüdür. Nevruz kutlamaları, tarım ritüelleri, düğünlerdeki müzik ve dans, toplumun kolektif ruhunu yansıtır. Bu pratikler, geçmişin izlerini taşırken aynı zamanda bugünün kimliğini de biçimlendirir.
Örneğin, düğünlerde erkeklerin meydanda halay çekmesi, topluluk içindeki güç ve dayanışmayı temsil eder. Kadınların evde hazırladığı yemekler, misafir ağırlama biçimleri ve hikâye anlatma geleneği ise ilişkisel dayanışmayı pekiştirir. Bu iki yönlü yapı, toplumu bir arada tutan görünmez bir denge oluşturur.
Bu kültürel dokuda kadınlar genellikle “aktarıcı”, erkekler ise “koruyucu” rolündedir. Ancak modernleşme ve göç süreçleri, bu rollerin anlamını da dönüştürmektedir. Genç kadınlar eğitim ve iş hayatına katıldıkça ilişkisel alanın dışına taşmakta; erkekler ise ekonomik zorluklar nedeniyle geleneksel rollerini yeniden tanımlamak zorunda kalmaktadır.
Değişimin Eşiğinde: Iğdır’da Toplumsal Dönüşüm
Küreselleşme ve iletişim teknolojilerinin etkisiyle Iğdır’daki toplumsal yapı da dönüşmektedir. Genç kuşaklar artık sınırların ötesinde bir kimlik arayışına girmiştir. Kadınların kamusal alanda görünürlüğü artarken, erkeklerin yapısal gücü yerini duygusal farkındalığa bırakmaktadır.
Iğdır Üniversitesi gibi kurumlar, gençlerin eğitim ve bilinç düzeyini yükselterek, toplumsal dönüşümün merkezinde yer almaktadır. Bu dönüşüm, Doğu’nun yalnızca coğrafi değil, zihinsel sınırlarını da genişletmektedir.
Sonuç: Sınırların İçinde, Değişimin Kalbinde
Türkiye’nin en doğusundaki Iğdır, yalnızca bir il değil; toplumun kendi içsel sınırlarını sorguladığı bir ayna gibidir. Burada erkekler yapısal görevlerle toplumu ayakta tutarken, kadınlar ilişkisel bağlarla ruhunu korur. Her iki yön de bir araya geldiğinde, toplumun bütünlüğü ortaya çıkar.
Bu yazı, Iğdır’ın coğrafi uçta değil, toplumsal dönüşümün tam kalbinde durduğunu göstermeye çalıştı. Siz de kendi yaşadığınız çevrede, toplumsal rollerin nasıl biçimlendiğini hiç düşündünüz mü? Belki de hepimizin içinde, kendi “doğu sınırımız” vardır — değişimle gelen bir iç yolculuk.